Historyczne relacje między Polską a Irlandią stanowią stosunkowo nowy i wciąż w dużej mierze niezbadany obszar badań. Studia nad tymi dwoma narodami – położonymi na przeciwległych krańcach Europy – były pomijane w dyskursie historycznym. Dopiero w ostatnich dziesięcioleciach, a zwłaszcza od czasu rozszerzenia Unii Europejskiej w 2004 r., niewielka, ale rosnąca grupa naukowców zaczęła badać ich wzajemne związki. Integracja Polski i Irlandii w ramach wspólnej Europy stworzyła zarówno impuls, jak i okazję do odkrycia głębszych warstw ich splecionej przeszłości.
Niniejszy projekt został pomyślany jako pionierski wkład w to przedsięwzięcie. Jego celem jest ugruntowanie i popularyzacja badań nad polsko-irlandzkimi relacjami historycznymi, mocniej osadzając je w narracjach naukowych obu krajów, a jednocześnie sytuując je w szerszym kontekście europejskim. W ten sposób projekt ma przyczynić się do znaczącego przyspieszenia rozwoju studiów polsko-irlandzkich i wzbogacić toczące się dyskusje na temat europejskich procesów historycznych.
U podstaw projektu leżą historyczne więzi między Polską a Irlandią, ze szczególnym uwzględnieniem dziewiętnastego wieku – okresu uderzających paraleli w ich narodowych doświadczeniach. Oba narody były w przeważającej mierze wiejskie, przeludnione i słabo rozwinięte gospodarczo, a warunki te zostały w dużej mierze ukształtowane przez obcą dominację. Własność ziemska skoncentrowana była w rękach wąskiej elity, podczas gdy chłopi, zagrożeni wywłaszczeniem, żyli w systemach wyzysku. W obu społeczeństwach kwestie ziemi, religii i narodowości były ze sobą nierozerwalnie związane. Ich walka o niepodległość i samostanowienie przebiegała według podobnych tradycji: gwałtownych powstań, pokojowego oporu i kampanii bez przemocy. Pojawiły się jednak również znaczące różnice: w Irlandii znacznie większy wpływ miały środki konstytucyjne i pokojowe, podczas gdy w Polsce walka narodowa była zdominowana przez zrywy rewolucyjne.
Dziewiętnasty wiek był również świadkiem niezwykle intensywnych bezpośrednich kontaktów między tymi dwoma narodami, których wzajemne oddziaływanie było niezwykłe zarówno pod względem zasięgu, jak i charakteru. Projekt ten obejmuje studium porównawcze procesów formowania się tych narodów, analizując zarówno podobieństwa, jak i rozbieżności w ich wczesnych trajektoriach w kierunku nowoczesnej narodowości. Takie podejście będzie pokazywać, dlaczego Polska i Irlandia były postrzegane jako „siostrzane narody” w walce o wolność, a także podkreślać ich wspólną rolę w kształtowaniu szerszych europejskich debat na temat emancypacji narodowej.
W dalszej części studia te prześledzą łańcuch wpływów wykraczający poza stosunki dwustronne. Na przykład ruch irlandzki związany z Danielem O’Connellem (1775–1847) wcześnie zwrócił uwagę na powstanie listopadowe w Polsce (1830–1831). To z kolei przyczyniło się do przekierowania irlandzkiego entuzjazmu dla Polski na kampanię na rzecz odwołania unii z Wielką Brytanią. Walka irlandzka wpłynęła następnie na czeski ruch liberalny, wyartykułowany przez Karela Havlíčka (1821–1856), a jeszcze wcześniej George Bariţ (1812–1893) czerpał z przykładu irlandzkiego jako modelu dla rumuńskiej emancypacji narodowej. W ten sposób Polska i Irlandia były połączone nie tylko ze sobą, ale także z szerszymi sieciami ruchów narodowych w Europie Środkowej i Wschodniej – skomplikowanym systemem „naczyń połączonych”, które łączyły różne walki na kontynencie.
Analizując te wzajemne relacje, projekt oferuje wgląd w to, w jaki sposób historie Irlandii i Europy Środkowej splotły się ze sobą i w jaki sposób te powiązania przyczyniły się do międzynarodowego wymiaru budowania narodu w dziewiętnastym wieku. Te powiązania wykraczają poza przeszłość. Obecnie największą mniejszością narodową w Irlandii są Polacy, a język polski jest najczęściej używanym językiem obcym w kraju. Głębsze zrozumienie wspólnych doświadczeń historycznych ma zatem silne obecnie znaczenie: wzbogaca wiedzę akademicką, a jednocześnie sprzyja integracji, tożsamości i wzajemnemu zrozumieniu w odniesieniu do ponad 93 tys. Polaków mieszkających w Irlandii (dane z 2022 r.) i wielu, którzy przemieszczają się między tymi dwoma krajami.
Ostatecznie badania te mają na celu ukazanie historii polsko-irlandzkiej ze świeżej i głębszej perspektywy, opartej na szeroko zakrojonych badaniach archiwalnych i krytycznej analizie porównawczej. Odkrywając głębokie analogie i powiązania dziewiętnastego wieku, poszerzy nasze rozumienie obu narodów i naświetli ich miejsce w szerszej europejskiej historii.
Projekt został zainicjowany w październiku 2022 roku.
Dr Adam A. Kucharski
